I. Sầu riêng miền Tây bước vào vụ thu hoạch nhưng nỗi lo ngày càng lớn
Tại nhiều địa phương, thương lái giảm mua, doanh nghiệp siết tiêu chuẩn vì kẹt kiểm định Cadimi, còn nông dân thì thấp thỏm vì trái đã tới ngày cắt nhưng đầu ra lại chậm hơn mọi năm rất nhiều. Không ít bà con cho biết giá sầu riêng Ri6 đã giảm sâu chỉ trong vài tuần, nhiều thời điểm xuống dưới mức hòa vốn khiến người trồng gần như không còn lợi nhuận sau khi trừ chi phí phân bón, nhân công và thuốc bảo vệ thực vật.
Theo phản ánh từ các doanh nghiệp xuất khẩu, nguyên nhân lớn nhất hiện nay nằm ở việc ách tắc khâu kiểm nghiệm Cadimi và vàng O phục vụ xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Nhiều phòng kiểm nghiệm bị quá tải, tạm ngừng hoạt động hoặc siết chặt quy trình lấy mẫu khiến hàng loạt container phải nằm chờ nhiều ngày. Điều này khiến doanh nghiệp hạn chế thu mua, kéo theo giá tại vườn giảm mạnh.
Không chỉ lo giá giảm, người trồng sầu riêng còn đối mặt áp lực ngày càng lớn từ yêu cầu truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng. Các địa phương như Đồng Tháp đang tăng cường rà soát mã số vùng trồng, siết chặt quy trình canh tác và triển khai các mô hình kiểm soát Cadimi nhằm đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này cần thời gian và chi phí, trong khi nông dân đang phải gồng gánh giữa lúc thị trường nhiều biến động.
Nhiều bà con chia sẻ rằng điều khiến họ lo lắng nhất không chỉ là giá thấp, mà là sự bấp bênh của đầu ra. Trước đây, thương lái vào tận vườn đặt cọc từ sớm, còn nay nhiều nơi trái đã chín nhưng vẫn chưa có người thu mua. Một số vựa tại miền Tây phải tạm đóng cửa hoặc chuyển sang bán lẻ trong nước do xuất khẩu gặp khó. Tại nhiều địa phương, thương lái giảm mua, doanh nghiệp siết tiêu chuẩn, còn nông dân thì thấp thỏm vì trái đã tới ngày cắt nhưng đầu ra lại chậm hơn mọi năm rất nhiều.
Ngành nông nghiệp các địa phương đang khuyến cáo nông dân thay đổi phương thức canh tác, hạn chế sử dụng vật tư có nguy cơ chứa kim loại nặng, ưu tiên phân hữu cơ và tăng cường liên kết sản xuất theo chuỗi để giữ ổn định chất lượng trái sầu riêng. Đây được xem là hướng đi bắt buộc nếu muốn giữ vững thị trường xuất khẩu trong thời gian tới.
II. Đồng Tháp siết truy xuất nguồn gốc sầu riêng xuất khẩu
Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu ngày càng kiểm soát chặt, kẹt kiểm định Cadimi khiến cho giá sầu riêng lao dốc, tỉnh Đồng Tháp vừa triển khai kế hoạch tăng cường truy xuất nguồn gốc đối với sầu riêng xuất khẩu, từ người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua cho đến đơn vị xuất khẩu đều đang chịu tác động dây chuyền khi thị trường ngày càng siết tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Theo ngành nông nghiệp địa phương, các cơ sở đóng gói, vùng trồng và doanh nghiệp liên kết sẽ phải thực hiện quản lý đồng bộ hơn, từ nhật ký canh tác, phân bón sử dụng, thuốc bảo vệ thực vật cho đến quy trình thu hoạch và sơ chế, các cơ sở đóng gói, vùng trồng và doanh nghiệp liên kết sẽ phải thực hiện quản lý đồng bộ hơn, từ nhật ký canh tác, phân bón sử dụng, thuốc bảo vệ thực vật cho đến quy trình thu hoạch và sơ chế.
Toàn bộ dữ liệu sẽ được chuẩn hóa nhằm phục vụ việc kiểm tra nguồn gốc khi xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Đồng Tháp cũng dự kiến áp dụng các công nghệ như mã QR, blockchain và hệ thống dữ liệu điện tử để tăng tính minh bạch trong chuỗi sản xuất nông sản.
Động thái này nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ phía thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc – nơi đang tiêu thụ phần lớn sản lượng sầu riêng Việt Nam. Thời gian gần đây, phía Trung Quốc liên tục siết chặt việc kiểm tra dư lượng trên sầu riêng nhập khẩu, buộc doanh nghiệp phải bổ sung thêm hồ sơ kiểm nghiệm trước khi thông quan.
Việc kiểm tra dư lượng cadimi và chất vàng O thời gian gần đây khiến nhiều lô hàng bị kiểm tra kỹ hơn, kéo dài thời gian thông quan, làm tăng nguy cơ ùn ứ hàng hóa.
III. Giá sầu riêng giảm sâu, nhà vườn mất ăn mất ngủ
Nếu như cùng kỳ năm ngoái, nhiều giống sầu riêng đẹp có thể bán trên 80.000 – 100.000 đồng/kg thì hiện nay giá giảm mạnh ở nhiều nơi. Tại nhiều vùng trồng trọng điểm ở miền Tây, đặc biệt là Đồng Tháp, giá sầu riêng Ri6 có thời điểm chỉ còn khoảng 25.000 – 35.000 đồng/kg, giảm hơn một nửa so với cùng kỳ năm trước. Một số nông dân sầu riêng Đồng Tháp cho biết thương lái hiện chỉ mua cầm chừng. Có thời điểm giá giảm gần một nửa so với đầu vụ khiến nhiều hộ rơi vào cảnh “thu không đủ bù chi”.
Nỗi lo lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở chuyện giá thấp mà còn là việc trái khó xuất khẩu đúng tiến độ. Nhiều nông dân chia sẻ trước đây thương lái thường vào tận vườn đặt cọc sớm, nhưng năm nay lượng thu mua giảm rõ rệt vì doanh nghiệp xuất khẩu dè dặt hơn trước nguy cơ ùn hàng tại cửa khẩu.
Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cho biết do kẹt kiểm định Cadimi, thời gian kéo dài hơn, một số lô hàng phải chờ kết quả kiểm nghiệm mới được thông quan, khiến chi phí phát sinh tăng cao.
Container nằm chờ, kho lạnh tăng tải, doanh nghiệp dè dặt thu mua… tất cả tạo nên hiệu ứng domino khiến giá sầu riêng trong nước lao dốc nhanh chóng. Tại nhiều địa phương miền Tây, thương lái hiện ưu tiên mua hàng đạt chuẩn truy xuất nguồn gốc rõ ràng, còn hàng mua xô hoặc chất lượng không đồng đều rất khó tiêu thụ
Một chủ vựa tại Tiền Giang chia sẻ:
“Trước đây hàng cắt tới đâu đi tới đó. Giờ phải chờ xét nghiệm, doanh nghiệp mua chậm nên tụi tôi cũng không dám ôm hàng nhiều.”
Không chỉ người trồng, nhiều doanh nghiệp và thương lái cũng đang rơi vào trạng thái thấp thỏm vì chỉ cần chậm thông quan vài ngày là chất lượng trái có thể giảm mạnh. Trên các diễn đàn và cộng đồng nông nghiệp, nhiều ý kiến cho rằng ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khắt khe hơn, nơi yếu tố chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát cadimi sẽ quyết định khả năng giữ thị trường xuất khẩu.
IV. Cadimi là gì mà khiến ngành sầu riêng lao đao?
Cadimi là kim loại nặng có thể tồn dư trong đất, nước hoặc phân bón. Nếu vượt ngưỡng cho phép trong nông sản sẽ ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm.
Hiện nay, nhiều thị trường nhập khẩu tăng cường kiểm tra cadimi đối với sầu riêng. Điều này buộc các doanh nghiệp phải kiểm soát chặt từ vùng trồng đến khâu xuất khẩu.
Theo các chuyên gia nông nghiệp, cadimi có thể xuất hiện từ nhiều nguồn khác nhau:
- Phân bón chứa tạp chất kim loại nặng.
- Đất canh tác bị ô nhiễm lâu năm.
- Nguồn nước tưới không đảm bảo.
- Việc lạm dụng phân hóa học trong thời gian dài.
Đây là lý do các địa phương bắt đầu siết quản lý vùng trồng, tăng truy xuất nguồn gốc và kiểm tra quy trình sản xuất.
V. Hơn 111 ngàn tấn sầu riêng Đồng Tháp đối mặt áp lực đầu ra
Theo thống kê ngành nông nghiệp, Đồng Tháp đang bước vào giai đoạn cao điểm thu hoạch với sản lượng rất lớn.
Hơn 111.000 tấn sầu riêng chuẩn bị thu hoạch trong bối cảnh xuất khẩu gặp khó khiến áp lực tiêu thụ tăng mạnh, lượng hàng tồn kho và container chờ kiểm định đang tăng nhanh do quy trình xét nghiệm cadimi và chất vàng O kéo dài hơn trước. Điều này khiến tiến độ xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc chậm lại đáng kể, kéo theo hoạt động thu mua tại vườn cũng bị ảnh hưởng dây chuyền.
Nhiều bà con cho biết chưa năm nào tâm lý bất an lại lớn như hiện nay. Tuy nhiên, khi bước vào thời điểm thu hoạch, giá sầu riêng lại lao dốc mạnh khiến nhiều người rơi vào cảnh thấp thỏm từng ngày, hiện nay điều họ lo nhất không còn là năng suất mà là có bán được hàng hay không.
Có người đầu tư hàng trăm triệu đồng cho một vụ sầu riêng, từ phân thuốc, nhân công cho tới xử lý ra hoa nghịch vụ. Thế nhưng khi tới ngày thu hoạch thì giá giảm mạnh, thương lái mua chậm khiến ai cũng lo lắng. Giá sầu riêng Ri6 tại nhiều nơi chỉ còn khoảng 25.000 – 35.000 đồng/kg, thấp hơn rất nhiều so với cùng kỳ năm trước, trong khi chi phí sản xuất bình quân đã ở mức khoảng 40.000 đồng/kg.
Không khí ảm đạm hiện nay đang lan rộng tại nhiều vùng chuyên canh sầu riêng ở miền Tây. Nhiều vựa thu mua giảm công suất hoạt động, doanh nghiệp hạn chế ký hợp đồng mới vì lo ngại hàng bị ùn ứ tại cửa khẩu hoặc kéo dài thời gian thông quan. Sầu riêng là loại trái cây khó bảo quản lâu nếu không có hệ thống kho lạnh đạt chuẩn, nên càng chậm xuất khẩu thì rủi ro càng lớn đối với cả người trồng lẫn doanh nghiệp.
Thực trạng hiện tại mà hàng ngàn hộ dân miền Tây phải đối mặt đó là kẹt kiểm định Cadimi đang kéo dài thời gian và giá sầu riêng giảm mạnh làm cho người dân tại Đồng bằng Sông Cửu Long khốn đốn.
VI. Nhà vườn bắt đầu thay đổi cách làm
Trước áp lực từ thị trường, nhiều nhà vườn đã chủ động thay đổi quy trình sản xuất.
Một số hợp tác xã bắt đầu ghi nhật ký canh tác điện tử, quản lý chặt đầu vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.
Nhiều hộ cũng giảm sử dụng phân hóa học, tăng cường hữu cơ và vi sinh để hạn chế nguy cơ tồn dư kim loại nặng.
Theo các kỹ sư nông nghiệp, việc sản xuất theo hướng bền vững không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn giữ thị trường xuất khẩu.
Ngoài cadimi, các thị trường nhập khẩu còn quan tâm đến:
- Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
- Chất cấm trong bảo quản.
- Mã số vùng trồng.
- Điều kiện đóng gói.
- Quy trình truy xuất nguồn gốc.
VII. Doanh nghiệp xuất khẩu chịu áp lực lớn
Không chỉ nông dân, các doanh nghiệp xuất khẩu cũng đang gặp nhiều khó khăn.
Một doanh nghiệp tại miền Tây cho biết hiện nay chi phí xét nghiệm tăng lên đáng kể. Nếu lô hàng bị chậm thông quan, chi phí kho lạnh và logistics đội lên rất cao.
Đáng lo hơn là tâm lý e ngại của đối tác nhập khẩu khiến tốc độ mua hàng chậm lại.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn từ Thái Lan, Malaysia hay Philippines, nếu không kiểm soát tốt chất lượng thì sầu riêng Việt Nam rất dễ mất lợi thế.
VIII. Thị trường Trung Quốc ngày càng siết chặt
Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ sầu riêng lớn nhất của Việt Nam.
Tuy nhiên, thời gian gần đây nước này liên tục tăng cường kiểm tra các chỉ tiêu an toàn thực phẩm.
Không chỉ cadimi, nhiều lô hàng còn bị kiểm tra chất vàng O và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
Việc siết kiểm tra khiến quá trình xuất khẩu không còn dễ dàng như trước.
Các doanh nghiệp cho biết nếu không đáp ứng đầy đủ quy định, nguy cơ bị trả hàng hoặc tạm dừng nhập khẩu là rất lớn.
IX. Nguy cơ “vỡ trận” nếu sản xuất thiếu kiểm soát
Nhiều chuyên gia cảnh báo ngành sầu riêng Việt Nam đang phát triển quá nóng.
Diện tích tăng nhanh trong vài năm qua khiến nguy cơ mất cân đối cung cầu ngày càng lớn.
Trong khi đó, không ít vùng trồng chạy theo năng suất, lạm dụng phân thuốc mà chưa chú trọng chất lượng lâu dài.
Nếu không kiểm soát tốt, chỉ cần vài lô hàng vi phạm cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín toàn ngành.
X. Giải pháp nào cho ngành sầu riêng?
1. Tăng kiểm soát vùng trồng
Trước áp lực ngày càng lớn từ thị trường xuất khẩu, đặc biệt là yêu cầu kiểm soát dư lượng hóa chất và truy xuất nguồn gốc, nhiều địa phương đang khẩn trương rà soát lại toàn bộ mã số vùng trồng sầu riêng. Các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra điều kiện canh tác, giám sát việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và xử lý nghiêm những vùng không tuân thủ quy định xuất khẩu.
Đồng Tháp hiện cũng đang triển khai mô hình canh tác sầu riêng kiểm soát cadimi nhằm xử lý tận gốc nguy cơ tồn dư kim loại nặng trong đất.
2. Đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc
Nhiều địa phương bắt đầu áp dụng mã QR và hệ thống quản lý điện tử nhằm minh bạch toàn bộ quy trình sản xuất, từ chăm sóc, bón phân cho tới thu hoạch và đóng gói. Việc truy xuất nguồn gốc không còn là xu hướng mà đã trở thành “tấm vé thông hành” để trái sầu riêng Việt Nam có thể cạnh tranh tại các thị trường lớn như Trung Quốc.
Việc số hóa dữ liệu vùng trồng cũng giúp doanh nghiệp và cơ quan chức năng dễ dàng kiểm soát chất lượng, khoanh vùng rủi ro và hạn chế tình trạng gian lận mã số vùng trồng — vấn đề từng gây ảnh hưởng lớn tới uy tín ngành sầu riêng thời gian qua.
3. Hướng tới canh tác bền vững
Ngành sầu riêng buộc phải thay đổi phương thức canh tác theo hướng bền vững hơn. Các chuyên gia khuyến cáo nhà vườn:
- Giảm lạm dụng phân hóa học.
- Tăng phân hữu cơ và vi sinh.
- Kiểm tra pH đất định kỳ.
- Quản lý nguồn nước tưới.
- Sử dụng thuốc đúng hướng dẫn.
4. Liên kết chuỗi sản xuất
Doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cần liên kết chặt hơn để đảm bảo đầu ra ổn định.
XI. Nông dân mong sớm tháo gỡ khó khăn
Giữa lúc giá sầu riêng giảm sâu, điều mà nhiều nông dân mong mỏi nhất lúc này là thị trường sớm ổn định trở lại. Tại nhiều vùng trồng ở Đồng Tháp, Tiền Giang và Cần Thơ, không khí thu hoạch năm nay trở nên nặng nề hơn hẳn khi giá liên tục lao dốc, trong khi đầu ra xuất khẩu vẫn còn nhiều vướng mắc liên quan đến kiểm định cadimi và truy xuất nguồn gốc.
Giữa lúc giá sầu riêng giảm sâu, điều mà nhiều nông dân mong mỏi nhất lúc này là thị trường sớm ổn định trở lại. Không ít người cho biết họ chấp nhận lợi nhuận thấp hơn miễn sao trái bán được và có đầu ra ổn định.
Bởi với nhà vườn miền Tây, sầu riêng không chỉ là cây trồng mà còn là nguồn sống của cả gia đình. Từ tiền học cho con cái, chi phí sinh hoạt cho đến việc trả nợ ngân hàng đều phụ thuộc vào vụ thu hoạch mỗi năm. Chính vì vậy, điều mà người dân kỳ vọng lúc này không chỉ là giá tăng trở lại, mà còn là việc sớm tháo gỡ nút thắt kiểm định, ổn định xuất khẩu và xây dựng đầu ra bền vững hơn cho trái sầu riêng Việt Nam.
Nguồn: Báo Sài Gòn giải phóng điện tử, Giấy phép mở chuyên trang Sài Gòn Giải Phóng Đầu Tư Tài Chính số 29/GP-CBC do Cục Báo chí, Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 06-09-2023.
Xem thêm: ĐỒNG THÁP SIẾT TRUY XUẤT NGUỒN GỐC SẦU RIÊNG XUẤT KHẨU
